Дауысты дыбыстар — дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауаның кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар. Дауысты дыбыстарфонациялық ауаның көмейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардыңбасты қасиеті сөз ішінде буын жасап, дауыссыз дыбыстармен тіркесе алатындығында. Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 9 дыбыстан құралған: а, о, е, ы, і, о, ө, ұ, ү. Дауысты дыбыстар айтылғанда жақтың, еріннің, тілдіңқатысу дәрежесіне қарай: ашық — қысаң, еріндік — езулік, жуан — жіңішке болып бөлінеді.[1]
Дифтоңдар — екі немесе үш дыбысты біріктіретін: и, у, ю, я
Мысалы: ми [мый], миіз [мійіз], мия [мыйа], тиым [тыйым], тию [тійіу], тию [тыйыу], жиын [жыйын], жиен [жійен], шипа [шыйпа], шие[шійе], сүю [сүйіу], сия [сыйа], би [бій], бидай [быйдай], зиян [зыйан], ию [ійіу], у [ұу], су [сұу] сурет [сүурет] .
Жуан дауыстылар — тілдің кейін жиырылуы арқылы жасалатын дауыстылар: а, о, (у), ұ, ыЖіңішке дауыстылар — тілдің ілгері созылуы арқылы жасалатын дауыстылар: ә, е, (и), ө, ү, іАшық дауыстылар — тілдің таңдайға қарай төмендеп барып көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар, оларды айтқанда жақ кең ашылып, иек төмендейді. Қазақ тіліндегі ашықдауыстылар: а, ә, е, о, ө.Қысаң дауыстылар — жақтың кең ашылмай, тілдің таңдайға қарай жоғары көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар. Қазақ тіліндегі қысаңдауыстылар: ы, і, (и), (у), ү.Еріндік дауыстылар — айтылуда еріннің алға қарай сүйірленуі арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: о, ө, ұ, ү, (у). Бұлар орыс тіліндегі әдебиеттерде "Лабиализованные гласные" деп те айтылады.Езулік дауыстылар — айтылуда еріннің кейін тартылып, езудің жиырылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: а, ә, е, э, ы, і, (и). Орыс тіліндегі әдебиеттерде "Нелабиализованные гласные" терминімен де беріледі.
Ңқол жеткізген ұлы игіліктерінің бірі – білім қазынасы. ал білім сипаты алуан түрлі. ол ұрпақтан – ұрпаққа ауызша, жазбаша түрде немесе көркем әдебиет арқылы да жеткен. кітап ң сан ғасырлық ақыл – ойының жемісі, тарихы мен тағылымының алтын сандығы. «кітап дегеніміз – алдыңғы ұрпақтың артқы ұрпаққа қалдырған рухани өсиеті. кітап оқудан тиылсақ, ой ойлаудан да тиылар едік» - деген еді ғабит мүсірепов. кітап таңдап талғап оқи білу, оны түсіну мен түйсіну, алған әсеріңді өмір қажетіңе жарата білу – әрбір ң білігі мен білімін, пайымы мен парасатын айқындайтын алғы шарттардың бірі. міне осы асыл қазынаны оқу қазіргі таңда төмендеп отыр. «кітап маған тақтан да қымбат», - деп атап көрсеткен шекспир. өкінішке орай көркем әдебиетке деген өз бетімен ң қызығушылығы азайды. әдебиетке деген құлықсыздық пайда болды. оның себептерін күнделікті қолданысқа енген ғалам торабын , компьютер секілді құралдардың әсері деп білеміз. бұдан соңғы себеп, аттаған әр қңыз ақша керек болатын күнделікті тіршілік қамы ң кітапқа деген ынтасын төмендетіп жіберетіндігі. кітап оқып, ойын қорытудың орнына теледидардан дайын өнімдерді көруге бейім. мұның барлығы ң кітап оқуына үлкен кедергі келтіреді. ал ата – аналар тым жұмысбасты. ң теледидар қарауын белгілі бір уақытқа ғана шектеп, кітап оқуына арнайы көңіл бөліп, қадағалап отыруға олар уақыт таппайды. әрине, мұны жауап деуге де келе қоймас, өйткені, бұл себеп көзіқарақты ң бәріне мәлім. қоғамымыздың рухани әлемін жұтаңдатып әкетіп бара жатқан осы мәселеге ден қоюымыз да тегін емес. мақсатымыз – кітап неге оқылмайды деген сауалдың жауабын жан – жақты іздеу. қазақ қазақ әдебиетінен алыстатып алмаудың амалын бірлесіп табу. кітапқа деген ң қызығушылығын арттыру. менің ойымша қазіргі кезде оқырман ң қызығушылығын арттыру үшін «қша - мектеп – кітапхана – мұғалім – ата – ана» деген ара – жігі ажырамайтын схемамен жұмыс жасау қажет. қша ғын аттаған күннен бастап кітаптың құдіретін ұғындыру. жыртпауға, сызбауға, боямауға үйрету. бірінші сыныпта өзінің алғаш бастап оқыған пән оқулығы туралы мағлұмат беру. мысалы: мектептегі бірінші сыныпта әліппе пәнін оқып бітіргеннен кейін кітапханашылар мұғалімдермен тығыз байланыстағы бағдарламаны жыл көлеміне ұйымдастырса. алғашқы күннен бастап «біздің кітапхана» деген кітапханасында жыл көлемінде акция ұйымдастырылса.. кітапханашыларға көмекші ретінде оқушылар арасынан кітапханашыларды сайлап қойсақ. барлық оқушы кезекпен кітапханашы болып шыққаны дұрыс. акцияға кезекші ң ата – анасының біреуі айына бір – рет ң жұмысын кітапхана келіп көрсе, танысса. мүмкін болған жағдайда бірге бір күн жұмыс жасасса. ол апта сайын ауысып, кезек келе береді. бұл жұмыс оқушылардың кітапханаға деген қызығушылығын арттырады деп ойлаймын. олар өзімен бірге басқа оқушыларды тартары сөзсіз. кітапханаға деген дұрыс көзқарасы қалыптасып өседі, кітапты ұқыптап ұстауына, уақытында алған кітапты қайтаруына, кітпаханашы маманыдығына деген үстірт ой, жаңсақ мінез қалыптаспауына болысады. сыныптың білім сапасы жоғарылайды, жолдастық сезімі оянады. ата – ана жауапкершлігі артады. қорытынды шығарылып «кім көп кітап оқыды? », «кім ? » деген сайстар өткізу. сайыста зейінді, , оқымысты, мәнерлеп оқитын, сауатты оқушыны аңғарып мадақтау. басқа оқырмандар да соған ұқсау , не жаңаны ойлап табуы қалыптасады. кітап оқымайды деп салғанша жан – жақты болып қызмет жасауымыз керек. оқырман мен кітап оқушы қоғамды қалыптастыру ата – ана, мектеп, кітапханашы қызметі жоғары дәрежеде болуы керек. әрине сауалдар мен себептер көп. одан қалды түрлі сылтауға кезігеді екенбіз. ал ол себептердің ар жағынан әдеби кітаптың оқылуы үшін кім қандай күш жұмсауы тиіс деген қисынды сауал туады. кітапханашылар жас ұрпақты әдебиеттен тыс елеңдететін ақпарат түрлері көп, қазақ тілінде ға арналған әдебиеттер тым аз деп шырылдайды. әр ң жасына сай, тіліне жатық, безендірілуі көркем орыс тілінде басылған кітаптар сияқты қазақ тіліндегі басылымдардың сапасы осындай болуын өтінеді.әр түрлі саладағы ға арналған ана тіліндегі энциклопедиялардың жоқтығы. қазақтың көркем тілі – қазақ тілі қазақтың көркем әдебиетінде. ал әр ұлттың әдебиеті мен тілі ең алдымен әр ұлттың әдебиеті мен тілі ең алдымен әр ұлттың өзіне керек. қазіргі қазақ қоғамының алдында жас ұрпақты кітапқа, оның ішінде қазақ тілінде жазылған кітапқа баулу. 2 сәуір – халықаралық кітаптарының күні күнделікті ң өмірінің дағыдысына айналса игі ағайын.
Исатай тайманұлы (1791-1838) – 1836-38 жылдары батыс қазақстанда болған халық көтерілісінің саяси көсемі, қайсар қолбасшысы, халық батыры. кіші жүз байұлының беріш руынан. жоңғар шапқыншылығы кезінде атағы шыққан ағатай батырдың ұрпағы. махамбет өтемісұлы (1804 ж., ішкі бөкей ордасы, қазіргі батыс қазақстан облысының жәнібек ауданының нарын құмының жасқұс деген жері. — 1846 ж. 20 қазан, қараой өңірі, қазіргі атырау облысының индер ауданы) — қазақтың әйгілі ақыны, күйші композиторы, отаршылдыққа қарсы исатай тайманов бастаған көтерілісті (1836-1837) ұйымдастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы.
Дауысты дыбыстар — дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауаның кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар. Дауысты дыбыстарфонациялық ауаның көмейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардыңбасты қасиеті сөз ішінде буын жасап, дауыссыз дыбыстармен тіркесе алатындығында. Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 9 дыбыстан құралған: а, о, е, ы, і, о, ө, ұ, ү. Дауысты дыбыстар айтылғанда жақтың, еріннің, тілдіңқатысу дәрежесіне қарай: ашық — қысаң, еріндік — езулік, жуан — жіңішке болып бөлінеді.[1]
Дифтоңдар — екі немесе үш дыбысты біріктіретін: и, у, ю, я
Мысалы: ми [мый], миіз [мійіз], мия [мыйа], тиым [тыйым], тию [тійіу], тию [тыйыу], жиын [жыйын], жиен [жійен], шипа [шыйпа], шие[шійе], сүю [сүйіу], сия [сыйа], би [бій], бидай [быйдай], зиян [зыйан], ию [ійіу], у [ұу], су [сұу] сурет [сүурет] .
Жуан дауыстылар — тілдің кейін жиырылуы арқылы жасалатын дауыстылар: а, о, (у), ұ, ыЖіңішке дауыстылар — тілдің ілгері созылуы арқылы жасалатын дауыстылар: ә, е, (и), ө, ү, іАшық дауыстылар — тілдің таңдайға қарай төмендеп барып көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар, оларды айтқанда жақ кең ашылып, иек төмендейді. Қазақ тіліндегі ашықдауыстылар: а, ә, е, о, ө.Қысаң дауыстылар — жақтың кең ашылмай, тілдің таңдайға қарай жоғары көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар. Қазақ тіліндегі қысаңдауыстылар: ы, і, (и), (у), ү.Еріндік дауыстылар — айтылуда еріннің алға қарай сүйірленуі арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: о, ө, ұ, ү, (у). Бұлар орыс тіліндегі әдебиеттерде "Лабиализованные гласные" деп те айтылады.Езулік дауыстылар — айтылуда еріннің кейін тартылып, езудің жиырылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: а, ә, е, э, ы, і, (и). Орыс тіліндегі әдебиеттерде "Нелабиализованные гласные" терминімен де беріледі.