З'ява IМарыся сядзіць на лаўцы, прадзе і спявае пра каханне. Потым расказвае, што яе і Грышкавы бацькі пабіліся за шляхецтва і не дазваляюць ім жаніцца. Сёння павінен адбыцца суд, маладыя збіраюцца кінуцца станавому прыставу ў ногі, каб ён памірыў іх бацькоў.З'ява ІІГрышка паведамляе любай дзяўчыне, што зранку з'ездзіў "да месца, кінуўся ў ногі асэсару і прасіў, каб ён узяў нас пад сваю апеку". Ездзіў не з голымі рукамі, а з "гасцінчыкамі", і найяснейшая карона абяцаў зрабіць маладым вяселле.З'ява ІІІЦіхон Пратасавіцкі заспеўдачку з Грышкам. Клічажонку Куліну. Сварыцца на Марысю і яе жаніха. Грышка заяўляе, што ўсё роўна Марыся будзе яго.З'ява IVКуторга абяцае Пратасавіцкаму выступіць на судзе сведкам, што біўся Ліпскі, а Пратасавіцкі толькі бараніўся, калі бацька і маці ўгавораць Марысю выйсці за яго замуж.З'ява VКуторга, размаўляючы сам з сабой, узважвае усе плюсы і мінусы свайго становішча, калі займее маладую прыгожую жонку.З'ява VIКуторга прызнаецца Марысі ў каханні. Гаворыць дзяўчыне кампліменты і цалуе ручкі. Марыся тіа заляцанні старога шляхціца гаворыць, што думае толькі пра Грышку. Куторга пагражае Марысі, калі яна не пойдзе за яго, то будзе сведчыць супраць Пратасавіцкага, Марысінага бацькі. Хваліцца, што дакажа асэсару так, як яму трэба.З'ява VIIПахвальбу Куторгі чуюць Кручкоў і Пісулькін. Кручкоў за згоду "крыва прысягнуць" загадвае арыштаваць Куторгу.З'ява VIIIКручкоў пытаецца ў Марысі, ці кахае яна Грышку Ліпскага. Дзяўчына сарамліва адказвае і просіць прыстава скончыць "дзела няшчаснае паміж нашымі бацькамі не па-судоваму, а па хрысціянскаму абычаю: пагадзіце іх з сабою, - няхай больш не індычацца, ды прымусьце, каб яны нас з Грышкам злучылі". Кручкоў абяцае ўсё зрабіць як трэба і загадвае дзесяцкаму клікаць шляхту на суд, перад гэтым асцярожна спакаваць у фурманку іх падарункі.З'ява IX... Кручкоў. Тише! (Куліна са страху адыходзіць ад стала ды хаваецца за мужа; Кручкоў, трымаючы паперу, устае ды, не пазіраючы на шляхту, гаворыць.) По указу Пинского земского суда от 23 мая сего года за № 2312 прибыл я в околицу для расследования уголовного дела о побоях, нанесенных Тихоном Протосовицким Ивану Тюхаю- Липскому... Ліпскі, маеш сведкаў?Ліпскі. Маю, найяснейшая карона.Кручкоў. Пусть выступят вперед! (Трое шляхтаў выходзяць наперад.) Пратасавіцкі, за што ты яго біў?Ціхон. Дык ён жа назваў мяне мужыком, - хрэн яму ў вочы!Кручкоў. Маеш сведкаў?Ціхон. Маю, Куторгу.Кручкоў, Яго няможна ставіць, - ён пад судом (Абярнуушыся да сведкаў Ліпскага.) Вы бачылі, як Пратасавіцкі біў Ліпскага?Трысведкі. (Боязна кланяючыся.) Бачылі, найяснейшая карона!Кручкоў. (Абярнуўшыся да іншай шляхты.) А вы бачылі?Усе іншыя. Не, не бачылі, найяснейшая карона!Кручкоу. Ну, дык добра! Следство кончано, цяпер будзе суд, а науперад: по указу всемилостивейшей государыни Елисаветы Петровны 49 апреля 1893 года и всемилостивейшей Екатерины Великой от 23 сентября 1903 года, а равномерно в смысле Статута литовского раздела 8-го, параграфа 193-го, коим назначается в пользу суда от тяжущихся гривны. Обжалованный Протасовицкий имеет зараз же уплотить пошлин 20, прогонных 16 и на канцелярию 10 рублев. Жалующийся Липский в половине того, сведкі, каторые бачылі драку, .а не баранілі, - по 9-ці рублев, а вся прочая шляхта, што не бачыла дракі, за тое, што не бачыла, - па 3-ры рублі. Плаціце!..Па дэкрэту Пратасавіцкаму і Ліпскаму, шляхце, якая бачыла бойку і не бараніла, якая не бачыла і таму не магла бараніць, назначалася пакаранне розгамі і грашовы штраф.Шляхта адкупляецца ад ганебнага пакарання. Кручкоў прымушае памірыцца Ліпскага з Пратасавіцкім і зрабіць заручыны Грышкі з Марысяй. Загадвае прывесці Куторгу.З'ява ХКуторга даведваецца, што Марыся і Грышка заручаны, Дзякуе Кручкову за адкрыццё - "На тое бог даў людзям язык, каб умець маўчаць".Кручкоў загадвае падаваць коней. Адводзіць убок сп'янелага Альпенскага і гаворыць, што Статкевіч усумніўся ў яго, Альпенскага, шляхетнасці. Тое ж самае Кручкоў гаворыць і Статкевічу. Пачынаецца бойка. Ліпскі звяртацца да Кручкова з разняць шляхціцаў. Той раіць звяртацца ў суд, тады ен прыедзе на следства.
Доктор Гаспар Арнери — старый учёный, самый известный в стране, сочувствует народу. * Канатаходец Тибул — один из вождей революционеров, акробат, цирковой артист из труппы «балаганчик дядюшки Бризака» , лучший гимнаст в стране. * Суок — девочка-циркачка двенадцати лет, напарница Тибула. * Август — старый клоун из труппы «балаганчик дядюшки Бризака» . * Тётушка Ганимед — экономка доктора Гаспара. * Оружейник Просперо — один из вождей революционеров. * Наследник Тутти — мальчик двенадцати лет, наследник Трёх Толстяков. * Раздватрис — учитель танцев, сочувствующий Толстякам. * Три Толстяка — правители страны, их имена не упоминаются, в повести их называют Первым, Вторым и Третьим Толстяками. * Туб — бывший учёный, создатель куклы наследника Тутти. * Граф Бонавентура — капитан дворцовой гвардии.
В этом коротком рассказе всего два героя: дьячок Вонмигласов и фельдшер Курятин. Сюжет близок к жанру анекдота. Завязка произведения - приход дьячка Вонмигласова, страдающего от зубной боли, в земскую больницу. Развитие действия. Герои очень любезны друг с другом. Дьячок смиренно выслушивает рассуждения фельдшера о хирургии, хвалит его за еще не сделанную работу. Но тут наступает кульминация - зуб не удален. Происходит резкая смена настроения героев. Вторая кульминация — это повторная попытка вырвать зуб. Развязка рассказа — уход Вонмигласова ни с чем, взаимные обвинения героев. Финал остается открытым. Сюжет хронологический, т.е. события разворачиваются по порядку, в соответствии с течением времени.
А.П. Чехов мастерски создает образы героев с речевых характеристик. Речь дьячка богато расцвечена цитатами из Священного Писания, в ней преобладают восклицательные предложения. Он лелеет мечту поскорее расстаться с больным зубом, счастлив тем, что сможет сделать это несмотря на отсутствие доктора. Фельдшер Курятин несколько раз на протяжении рассказа упоминает помещика Египетского. В первый раз его имя, образованность, житье в Петербурге звучат для дьячка как обещание успешного и быстрого исхода операции. Раз такого человека избавил фельдшер от зубной боли, думает Вонмигласов, значит, и его судьба в надежных руках. Последующие упоминания о нем создают комическое впечатление, так как, по словам Курятина, Египетский от боли не выл, не ругался, не хватал незадачливого хирурга за руки, а сохранял присутствие духа. Видимо, этот помещик был его единственным пациентом. В речи фельдшера преобладают незаконченные предложения, повторы одних и тех же слов. Они изобразить человека, знающего свое дело только понаслышке. Об этом же свидетельствует тот факт, что фельдшер несколько раз выбирает инструмент как бы случайно, наудачу, каждый раз сомневаясь в правильности выбора.
