ответ:Науаи Әлішер (Низамеддин Мір Әлішер) (парсыша: علیشیر نوای Ғалішир Навойи)(1441 ақпанның 9, Ғират — 1501 қаңтардың 3, сонда) — Түркі халықтарына ортақ ұлы ақын, ойшыл, мемлекеттік қайраткер.
Әкесі қайтыс болғаннан кейін 12 жасар Науаиды Бабыр өз тәрбиесіне алған. Науаи 15 жасында түркі және парсы тілдерінде бірдей жазатын белгілі ақын ретінде танылды. Ғиратта, Мешхедте, Самарқанда оқып, логика, пәлсапа, математика пәндерінен мағлұмат алды. Өзінен бұрынғы Фирдауси, Низами, Дехлави, Хорезми, Сайф Сараи, замандастары Атаи, Саккаки, Лутфи, Жәми шығармашылығымен танысты.
Ол өнер жұмыспен айналысып, «Хамса» тобына енетін «Жақсылардың таңдануы» (1483), «Фархад пен Шырын», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Жеті әлем» (1484), «Ескендір дуалы» (1485) атты шығармаларын жазды. Науаи шығармалары 15 ғ. өзінде Мауараннахр мен Хорасанды ғана емес, Иран, Әзірбайжан, Шығыс Түркістан, Үндістан, Мысыр, түркі елдеріне, кейіннен Еуропа мен Америка кітапханаларына да тарады. Ақын шығармалары 19 ғ. орта шенінен шығыстанушы ғалымдардың назарын аудара бастады.
Шығармалары көптеген тілдерге аударылған. Таңдамалы өлеңдері қазақ тілінде екі рет (1948, 1968) кітап болып басылды. Айбектің «Науаи» романы қазақша жарық көрді (1950).
Науаи өнерін зерттеуге қазақ ғалымдары да үлес қосуда (М. Әуезов, Е. Ысмайылов, Р. Бердібаев, К. Сейдеханов). Ұлы шайырдың мерейтойы Кеңес Одағы көлемінде аталып өтті (1948, 1968).
Әлішер Науаи, Әлішер Низамаддин Мир Науаи – түркі халқының ұлы ақыны, ойшылы, мемлекет қайраткері. 1441 ж. ақпан айының тоғызында Герат қаласында туған. Әкесі өлгеннен кейін 12 жасар Әлішер Науаиды Әбілқасым Бабыр өз тәрбиесіне алған. Оның есімі 15 жасынан түркі және парсы тілдерінде бірдей жазатын ақын ретінде танылды. Гератта, Мешхедте, Самарқанда оқып, Фирдауси, Низами, Хорезми, Сайф Сараи, Жәми шығармашылығымен танысты. Мектептес досы Хұсайын Байқара Хорасанның әмірі болған кезде, оның мөр сақтаушысы (мұхрад) қызметін атқарды. 1472 ж. уәзір болып тағайындалды. Әлішер Науаи осы қызметтерде жүріп, ғалымдарға, суретшілерге, музыканттарға, ақындарға, хуснихатшыларға (каллиграфтарға) қамқорлық жасады. Өз қаржысына жолдар, көпірлер, каналдар, керуен сарайлар, мектептер, шеберханалар салдырды. Әлішер Науаидың халық арасында абырой-беделінің артуын қызғанған басқа уәзірлер оны Байқарамен араздастырып, 1476 ж. уәзірліктен босатылуына себепші болды. Ол шығармашылық жұмыспен айналысып, түркі-шағатай тілінде «хәмсә» жырлар тобына енетін «Жақсылардың таңдануы» (1483), «Фархад пен Шырын», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Жеті әлем» (1484), «Ескендір дуалы» (1485) атты шығармаларын жазды. 1488 – 1501 ж. ол тарихи-өмірбаяндық («Әджәм патшаларының тарихы», «Саид Хасан Ардашердің өмірі», Пәһлован Мұхаммедтің өмірі»), дидактикалық-философиялық («Құстар тілі», «Көңілдердің сүйгені»), әдеби-теориялық («Өлең өлшемі»), лингвистикалық («Екі тілдің таласы»), әлеуметтік-экономикалық («Вақфия»), діни-ғұрыптық («Пайғамбарлар мен хакімдердің тарихы», «Мұсылмандық нұры», «Гауһарлар шоғыры») туындыларын жазды. Парсы тілінде 12 мың жол өлеңін «Диуан-фани» деген атпен дербес жинақ етіп құрастырды. «Бес қайрат» («Хәмсәт ул-мутахаирин») кітабын ұстазы Абдрахман Жәмиге (1414 – 92) арнады. 15 ғасырда өмір сүрген 400 шайырдың шығармашылығынан мәлімет беретін «Ғажайып мәжілістер» («Маджолис ун-нафоис») кітабын жазды. Ақын 1501 жылдың үшінші қаңтарында туған қаласында қайтыс болған. Әлішер Науаи шығармалары 15 ғасырдың өзінде Мауераннахр мен Хорасанда ғана емес, Иран, Әзірбайжан, Шығыс Түркістан, Үндістан, Мысыр, түркі елдеріне, кейіннен Еуропа мен Америка кітапханаларына тарады. Ақын шығармашалығы 19 ғасырдың орта шенінен шығыстанушы ғалымдардың назарын аудара бастады. Әлішер Науаидың ақындық дарынына ұлы Абай да тәнті болып, оның шығармашылық дәстүрін жалғастырған. Әлішер Науаи шығармашылығын зерттеуге қазақ ғалымдары да (Мұхтар Әуезов, Есмағамбет Ысмайылов, Рахманқұл Бердібаев, т.б.) елеулі үлес қосты. Ақын Несіпбек Айтов Әлішер Науаидың ғазалдарын қазақ тіліне тәржімалап, жеке кітап етіп шығарды.
Объяснение:
Каза́хское ха́нство (каз. قازاق حاندىعى, Қазақ хандығы; Qazaq handyğy)[1][2], — казахское государство на территории современного Казахстана и сопредельных с ним государств, образовавшееся в процессе распада Золотой Орды в 1465 году и Узбекского ханства в 1468 году.
При ханах Касыме, Хак-Назаре, Тауекеле, Есиме Казахское ханство достигало наивысшего расцвета[3].
Историки расходятся по вопросу о периодизацииПерейти к разделу «#Периодизация» Казахского ханства.
Среди прочего, это связано с тем, что в ханстве выделились жузы — Старший, Средний и Младший[3] во главе со своими ханами.
Казахское ханство возникло в последней трети XV века, когда ханы из династии Джучидов, Жанибек и Керей, создали своё государство в Семиречье после распада Узбекского улуса. Источники указывают разные даты основания: 1470 год[3] — когда соправители контролировали большую территорию в регионе казахского мелкосопочника и окрестностей Сыр-Дарьи или 1465 год — провозглашение небольшого ханства в долине реки
образование
Придя к власти в Узбекском ханстве, Абулхайр-хан начал проводить политику реформ и централизации власти. Недовольные жёсткой политикой Абулхайра, часть племён во главе с султанами Жанибеком и Кереем вынуждена была откочевать в западный Могулистан, правитель которого, Эсен-Буга, видел в казахах противовес Абульхайру. После смерти Эсен-Буги в 1462 году позиции Керея и Жанибека усилились[4].
Сведения о численности сторонников Керея и Жанибека разнятся. Как пишет доктор исторических наук Р. Бариев, в Могулистан переселилась в лучшем случае треть от всех племён кочевников Ханства Абулхаира. По другим сведениям, в 1450-х — 1470-х годах около 200 тысяч человек, откочевав из ханства Абулхаира, собрались на единой территории под властью Керея и Жанибека[7].
Откочёвка казахов Керея и Жанибека явилась важным звеном в цепи событий образованию Казахского ханства. Благодаря ей термин «қазақ» (казах) приобретает политический характер, употребляясь для обозначения отдельных феодальных владений, созданных Кереем и Жанибеком, а с начала XVI века, после откочёвки части племён с современной территории Казахстана во главе с Шейбани-ханом в Мавераннахр, термин «қазақ» начинает приобретать этнический характер[8].
Казахское ханство (Казачья орда) на карте мира 1780 года. Карта хранится в библиотеке конгресса США.
Первое упоминание об откочёвке казахов встречается в «Тарих-и Рашиди» Мухаммада Хайдара, откуда оно перешло во многие другие произведения: «Хабиб ас-сийар» Хондемира, «Хафт Иклим» Амин Ахмада рази, «Бахр ал-асрар» Махмуда ибн Вали и др[9]. Мухаммад Хайдар в «Тарих-и Рашиди» пишет[8]:
« В то время в Дашт-и-Кипчаке владычествовал Абу-л-Хайр-хан. Он причинял много беспокойства султанам джучидского происхождения. Джанибек-хан и Кирай-хан бежали от него в Могулистан. Исан-Буга-хан охотно принял их и предоставил им округ Чу и Козы-Баши, который составляет западную окраину Могулистана. В то время, как они благоденствовали там, узбекский улус после смерти Абу-л-Хайр-хана пришёл в расстройство; [в нём] начались большие неурядицы. Большая часть [его подданных] откочевала к Кирай-хану и Джанибек-хану, так что число [собравшихся] около них [людей] достигло двухсот тысяч человек. За ними утвердилось название узбеки-казахи [узбак-казак]. Начало правления казахских султанов с восемьсот семидесятого года[10], а Аллах лучше знает. »
Однако в научной литературе отсутствует единое мнение по поводу откочёвки Керея и Жанибека, а также по вопросам места и возникновения Казахского ханства. Так, ряд авторов утверждает, что Казахское ханство образовалось на рубеже XV—XVI веков, что откочёвка Керея и Жанибека и выделение ряда феодальных владений под их руководством являлась лишь эпизодом в формировании Казахского ханства.[8]
Тем не менее, первым казахским ханом в современной историографии считается Керей, хотя фактически ханством при нём управлял султан Жанибек[11]. При Керее и Жанибеке возросшее могущество казахов стало вызывать опасение у Абу-л-Хайра, и в 1468 году он предпринял военный поход в Могулистан, но в пути скоропостижно скончался[9]. Верховную власть в Узбекской Орде унаследовал его сын Шейх-Хайдар-хан, а все противники Абу-л-Хаира объединились и начали против него активную борьбу, в связи с чем правление Шейх-Хайдар-хана было недолгим[12][13]. В результате междоусобиц на узбекских землях после смерти Абу-л-Хайра Жанибек без боя захватывает всю территорию Узбекской Орды, кроме присырдарьинских городов. Но уже при Бурундук-хане, (правил 1480—1511) сыне Керей-хана присырдарьинские города вошли в состав ханства. При Касым-хане (1511—1521), сын Жанибека небольшая часть кочевых узбеков (групп из племен кыпчаков, карлуков, уйгуров, кунгратов и др.) ушли в начале XVI в. в Мавераннахр, большая часть кочевых племен дештикипчакских узбеков отошла под власть ветви чингизидов казахских ханов. По некоторым сведениям, при Касым-хане численность казахов достигла миллиона человек[14][15].